اطلاعات نوشت: کارشناسان تا کنون بارها نسبت به فرونشست زمیندر پی تداوم کشاورزی سنتی و احصای آب های زیر زمینی هشدار داده اند اما تاکنون اقدام موثریانجام نگرفته است. حفظ و حراستازآثار تاریخی ، از وظایفسازمان میراث فرهنگی و دیگر دستگاه های ذیربط محسوب می شود و بر همین اساس باید با تعیین سازوکارهای مناسب، به نحو مطلوبی انجام شود اما متاسفانه اخبار منتشر شده از وضعیتبرخیابنیه تاریخیکشورمان نشانگر این واقعیت است که توجه چندانی به این موضوع نمی شود .
طی چند روز گذشته تکرار اتفاقات تلخ در پایگاه جهانی تخت جمشید،به نگرانی جدی کارشناسان و مردم تبدیل شده است.یکی از این اخبار یادگاری نویسی روی دیوار ورودی دروازه ملل است که البته به گفته مسئولان این حوزه و همچنین دستگاه قضا، به محض انتشار این خبر،عامل یادگاری نویسی تحت تعقیب قرار گرفته است.
اما موضوع آسیب به این مجموعه به همین جا ختم نمی شود بلکه تخت جمشید مدت هاست در معرض خطر فرونشست هم قرار گرفته و شکاف های زمین ناشی از فرونشست در اطراف آن نمایان شده است.
محوطههای تاریخی ایران علاوه بر ارزش فرهنگی و هویتی، بر بسترهای طبیعی حساسی استوارند که هرگونه تغییر در شرایط زمینشناختی میتواند پایداری آنها را با مخاطره مواجه کند .
نقش رستم یک اثر تاریخی دیگراستانفارس است که در گردابفرونشست گرفتار شده است.از عوامل اصلیپدیدار شدن این وضعیت میتوانبه موضوع تداوم احصای گسترده آب از منابع زیرزمینی در اطراف آن و دشت مرودشت برای مصرف در حوزه کشاورزی سنتی اشاره کرد؛ در صورتی که با ایجاد ممنوعیت یا اجرای کشاورزی مدرن، می توان از برداشت بیش از حد آب و ایجاد فرونشست جلوگیری کرد.
در سالهای گذشته، پدیده فرونشست زمین به یکی از چالشهای جدی زیستمحیطی کشور تبدیل شده و این خطر در برخی از مهمترین ابنیه تاریخی نیز نمایان شده است؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در شیوههای پایش و حفاظت از این میراث ارزشمند را بیش از پیش آشکار میکند.
کارشناسان طی حدود یک دهه گذشته به دفعات نسبت به فرونشست در تخت جمشید و نقش رستم هشدار داده اند اما تاکنون اقدام موثری برای توقف این روند به عمل نیامده است.
نابودی میراث باستانی به بهای کشت برنج
مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله،خرداد امسال با ابراز نگرانی از گسترش فرونشست زمین در کشور، تأکید کرد: این پدیده نهتنها میراث فرهنگی ارزشمند ایران را تهدید میکند، بلکه میتواند بر تحریک گسلهای فعال نیز تأثیرگذار باشد.
وی با اشاره به وضعیت بحرانی در مرودشت استان فارس اظهار داشت: در کنار محوطه باستانی نقش رستم (آرامگاه شاهان هخامنشی و کعبه زرتشت) به دلیل کشاورزی و دامپروری گسترده و تداوم کشت برنج و ذرت، برداشت آب از منابع زیرزمینی به میزان بسیار زیاد ادامه دارد و این موضوع موجب فرونشستهایی به فاصله ۱۰متری نقش رستم و ۳۰۰تا ۵۰۰متری تخت جمشید شده است که به صورتشکافهای عظیم قابل مشاهده هستند.
زارع افزود: در دشت مرودشت، میزان فرونشست در سالهای اخیر به حدود ۲۰تا ۳۰سانتیمتر در سال رسیده است. این وضعیت در حالی ادامه دارد که میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی دشت، بیش از میزان تغذیه آن است.
تبعات فرونشست زمین در نقش رستم
از سوی دیگر، یک کارشناس حفاظت و مرمت آثار تاریخی و مدیر مجموعه نقش رستم با هشدار نسبت به تبعات فرونشست زمین در این محوطه تاریخی، بر لزوم پایش مستمر، اقدامات پیشگیرانه و انتخاب این مجموعه بهعنوان پایلوت ملی مدیریت فرونشست در عرصههای گردشگرپذیر تأکید کرد.
مصطفی رخشندهخو اظهار داشت: فرونشست زمین بهعنوان یکی از جدیترین مخاطرات زیستمحیطی سالهای گذشته، امروز به تهدیدی مستقیم برای میراث فرهنگی ایران تبدیل شده ؛ پدیدهای تدریجی اما مخرب که آثار و تبعات آن بهویژه در محوطههای تاریخی واقع بر بسترهای حساس زمینشناختی، بهوضوح قابل مشاهده است.
وی افزود: در این میان، محوطه تاریخی نقش رستم بهعنوان یکی از ارزشمندترین و در عین حال گردشگرپذیرترین مجموعههای تاریخی کشور، نیازمند توجهی دوچندان است.
گسترش بحران، از دشتها تا عرصههای تاریخی
رخشندهخو با بیان اینکه برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، افت شدید سطح آبهای زیرسطحی، خشکسالیهای مداوم و تغییر الگوی مصرف آب از مهمترین عوامل بروز فرونشست زمین بهشمار میروند، افزود: دامنه این بحران از دشتهای کشاورزی فراتر رفته و اکنون به عرصه آثار تاریخی و محوطههای بازدید عمومی رسیده است.
این کارشناس حفاظت و مرمت آثار تاریخی ادامه داد: بررسیهای میدانی و پایشهای انجامشده در محدوده نقش رستم نشان میدهد ایجاد ترکهای سطحی، تغییر در شیب زمین و هدایت ناخواسته روانآبها به سمت شکافها، زنگ خطر جدی برای پایداری این محوطه تاریخی را به صدا درآورده است.
وی در گفتگو با ایسنا تصریح کرد: این شرایط زمانی نگرانکنندهتر میشود که نقش رستم بهدلیل باز بودن محوطه و حضور مستمر گردشگران داخلی و خارجی، همواره در معرض بارگذاری انسانی و تردد گسترده قرار دارد.
تهدید مستقیم برای آرامگاهها
مدیر مجموعه نقش رستم با اشاره به ماهیت صخرهای آرامگاههای هخامنشی، نقشبرجستههای ساسانی و بنای کعبه زرتشت تصریح کرد: هرگونه ناپایداری در بستر زمین میتواند تأثیری مستقیم و بعضاً جبرانناپذیر بر ساختار این آثار به جا بگذارد.
رخشندهخو افزود: نفوذ آبهای سطحی به درون ترکهای ناشی از فرونشست، بهویژه در فصل بارندگی، روند تخریب صخرهها و بدنه آثار تاریخی را تشدید میکند؛ موضوعی که در یک محوطه گردشگرپذیر، علاوه بر تهدید میراث فرهنگی، میتواند ایمنی بازدیدکنندگان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
ضرورت انتخاب نقش رستم بهعنوان پایلوت
وی در ادامه با تأکید بر این که برخلاف حوادث ناگهانی مانند زلزله، فرونشست زمین پدیدهای تدریجی و خاموش است، گفت: همین ویژگی ضرورت پایش مستمر و اقدامات پیشگیرانه را دوچندان میکند؛ بهویژه در محوطههایی مانند نقش رستم که همزمان واجد ارزش تاریخی، گردشگری و ملی هستند.
رخشندهخو افزود: به اعتقاد متخصصان، نقش رستم باید بهعنوان پایلوت ملی مدیریت و پایش فرونشست در محوطههای تاریخی گردشگرپذیر انتخاب شود. پایش مداوم ترکها، مستندسازی دقیق تغییرات زمین، کنترل و هدایت اصولی روانآبها، اصلاح شیببندی عرصه و حریم و تقویت همکاری میان وزارت میراث فرهنگی، وزارت نیرو، سازمان محیط زیست و مراکز علمی از جمله اقدامات ضروری و فوری در این زمینه است.
مدیر مجموعه نقش رستم تأکید کرد: فرونشست زمین امروز به آزمونی جدی برای نظام حفاظت از میراث فرهنگی کشور تبدیل شده است و بیتوجهی به این تهدید خاموش، بهویژه در محوطههایی که پذیرای گردشگران هستند، میتواند به آسیبهای غیرقابل بازگشت به آثار تاریخی و خدشهدار شدن جایگاه گردشگری فرهنگی ایران منجر شود.
رخشندهخو تاکید کرد: نقش رستم بهعنوان یکی از نمادهای هویت تاریخی ایران، بیش از هر زمان دیگری نیازمند تصمیمگیریهای فوری، علمی و مسئولانه است تا بتوان از این میراث ارزشمند برای نسلهای آینده صیانت کرد.
